Alien_2.png

MATERIA ETA ENERGIA

Gure inguruan sentitzen ditugun eta ikusten ditugun gorputz guztiak, bai solidoak, bai likidoak eta bai gasak, materiaz osaturik daude.


Materiaren propietateak aztertzen aritu gara aurreko atalean, baina behin baino gehiagotan materiaren egoera aldatzen duten indarrekin egin dugu topo. Sistema batean aldaketak sortzeko gai den indarrari deitzen diogu energia.


Adibidez, beroa energia modu bat da, eta besteak beste,izotza urtzeko gai da.

bombilla0004.PNG

Energia, gure bizitzan ohiko elementua izan arren, oso ezezaguna izaten zaigu.

Hainbat eratan erabiltzen dugu, adibidez, elektrizitatea argia izateko, edo gasa berokuntzarako, bizi -eta konfort- maila handia lortzen laguntzen diguna. Hala ere, oso gutxitan galdetzen diogu geure buruari zein den energiaren jatorria, edo gure etxera heldu arte zein eraldaketa prozesu izaten duen.


Energia mota asko daude: bero-energia edo energia termikoa, argi energia. Energia elektrikoa, mekanikoa, magnetikoa, nuklearra...

Gaur egun gizakia energi iturri ezberdinez baliatzen da, energia sortzeko eta eraldatzeko makinak, aparatuak eta zentralak eraikiz.

Energia sortzeko bide ezagunenak, eta agian erabilienak, energiaren bi era desberdinetik agertzen zaizkigu: elektrizitateari eta magnetismoari.

Beraz, bi horiekin hasiko gara.


Elektrizitatea


Gizakiak bere eguneroko jardueretarako beharrezkoa duen energia janariek ematen diote. Baina energia horretaz aparte, beste energia batzuk behar izaten ditu erabiltzen dituen tresna guztiek funtziona dezaten: automobilek, elektratresnek...


Gizakiak gehien erabiltzen duen energi iturrietako bat elektrizitatea da.

Gure ingurua aztertuz gero, konturatuko gara elektrizitatea gauza askotarako erabiltzen dela.
Elektrizitateari esker etxeetan argia dago, telebista, disko gailua edo irabiagailua martxan jar ditzakegu...


plancha000.PNG
Gizakiak aspaldi egin zuen topo elektrizitatearekin. Naturan bertan ere badira fenomeno elektrikoak, tximistak, adibidez. Elektrizitatea sortzen ere ikasi zuen.

Izan ere, materiak baditu oso txikiak diren partikula batzuk (elektroiak) eta zenbaitetan elektroi hauek gorputz: batetik bestara pasa daitezke, korronte elektrikoa sortuz, elektrizitatea sortuz, alegia.


Gizakiak energia hidraulikoa (ur biltegietako uraren energia), termikoa (labe garaietan erretzen den ikatzaren energia), eolikoa (haizearen indarra), nuklearra (atomoaren energia) eta eguzki energia, elektrizitatean eraldatzen ditu.


Eguzkia etengabeko energia-iturria da. Energia hau erradiazio moduan heltzen da lurraren gainazalera eta 3/4ak baino ez dira atmosferara sartzen.

Energia hau aprobetxatu ahal izateko, xurgatu egin behar da.

placa000.jpg


Eguzki-energiak hainbat erabilera ahalbideratzen du, esate baterako, elektrizitatearen sorkuntza, aprobetxamendu termikoa eta aprobetxamendu pasiboa. elektrizitatearen sorkuntza:


Funtzionamendua sinplea da. Eguzki-energiak panel fotovoltaikoak hornitzen ditu, eta beren artean elektrikoki konektatuta dauden panel horiek energia elektriko bihurtzen dute eguzki energia; jarraian, bihurgailu edo korronte-alderanzgailu batetik pasatzen da energia, guk erabiltzen dugun energia mota lez bihurtzeko.

Ondoren, bertan, sortutako energia, ekoizpen eta kontsumoko kontagailuetatik pasa eta gero, sare elektrikora injektatzen da edota kontsumitzen da.

sareelektrikoa000.jpg

Eguzki-energiaren abantailak

Eguzki-energiak, zenbait aplikazioren bidez, energia konbentzionalen erabilera murrizten laguntzen du elektrizitatea eta beroa lortzeko,

Eguzki-panelak fabrikatzeko energia erabili behar bada ere, panel hauek poluitu gabe sortzen duten energiaren kantitatea handiagoa da.


Beraz, eguzki-energia:


- Garbia da, ez baitu poluitzen


- Hots edo zaratarik gabekoa da


- Eraikinean integratzen da, ikus-inpakturik gabe


Energiari buruz gehiago jakin nahi baldin baduzu ondorengo web orrian sartu
http://www.eve.es/index_he.asp eta honelako botoian klikatu


Eroaleak eta isolatzaileak

cable000.jpg
Materiaren propietateak aztertzen ari ginenean esaten genuen bezala, material batzuek elektrizitatea eroaten dute, beste batzuek ez.


Elektrizitatea pasatzen uzten duten materialei eroaleak deritzate eta elektrizitatea pasatzen uzten ez dutenei isolatzaileak.

sorgailu00000.png



Elektrizitate sorgailuak


Gizakiak asmatu ditu korronte elektrikoa sortzeko gailuak, hau da, elektroiak mugiarazteko gaitasuna duten tresnak. Gorputz hauei elektrizitate sorgailuak edo generadoreak deitzen zaie.


Sorgailu batzuk, pila eta bizikletaren dinamoa bezala, sinpleak dira. Beste batzuk, zentral elektrikoetako turbinak bezala, konplexuagoak dira.

sorgailu001.png


Zirkuitu elektrikoa


Elektroiak hari eroale batetik etengabe mugitzen direnean. Korronte elektrikoa sortzen dela esaten da. Orduan, zirkuitu elektriko bat sortzen da.


Zirkuitu elektrikoetan oinarrizko elementuak hauek dira: sorgailua (pila, esate baterako), eroalea (kobrezko haria, bertatik elektroiak mugitzeko) eta etenkaria (korronte elektrikoa eteteko).


Zirkuitu osoa konektaturik dagoen eta bitartean elektrizitatea pasa egiten da, eta hor jarri genitzake nahi ditugun elementuak, bonbilla bat adibidez.


Etenkariak zirkuitua itxi eta zabaldu egiten du, gure nahiaren arabera.


Aparatu elektrikoak, bonbillak goiko marrazkiko kasuan, zirkuitua itxita dagoenean bakarrik funtzionatzen du.



circuito00.jpg

Elektrizitatea: erabilera eta arriskuak


Elektrizitateak aplikazio asko ditu: etxean, kalean, industrian...


Erabiltzen dugun elektrizitatea zentral elektrikoetan sortzen da.


Zentraletan sortutako elektrizitate hori erabili ahal izateko, sortzen den lekuetatik erabilia izango den lekuetaraino kable eta hari bidez garraiatu beharko da..


Kableak metalezko dorreen bidez edo lurpetik banatzen dira. Horrela, kableak pertsona eta animaliengandik urruti mantentzen dira, istripurik gerta ez dadin.


Ikusi dugu elektrizitatearen bidez beroa ere lortzen dugula eta berari esker makina askok funtzionatzen dutela.


Baina elektrizitatea batzuetan arriskutsua izan daiteke modu egokian ez bada.

sekador000.jpg
Magnetismoa
magnetismo0000.png

Imanak zer diren jakingo duzu, ez da holan?

Iman horien eta elektrizitatea eta magnetismoaren artean dauden elkarren arteko loturak aztertzen saiatuko gara ondorengo atal honetan.


iman000.png

Imanak

Burdina erakartzeko gai diren materialei Imana deitzen diegu. Fenomeno berezitasun horri magnetismo deitzen zaio.

Iman batzuk naturalak dira, magnetita minerala bezala. Beste batzuk, burdina bezala iman naturalak ukitzean iman bihurtzen dira. Hauei iman artifizialak deritzate.

Denborarekin burdina erakartzeko gaitasuna galtzen duten imanei iman iragankorrak deitzen zaie. Bestalde, gaitasuna galtzen ez dutenei iman iraunkorrak deitzen zalek Burdinazko imanak iragankorrak dira eta altzairuzkoak, aldiz, iraunkorrak bihur daitezke.
atraer000.jpg
Iman baten indarra ez da berdina izaten bere zati guztietan: imanak bere muturretan du indar elkartzailerik handiena.

Mutur hauek poloak dira eta iman bakoitzak bi polo ditu: positiboa edo ipar poloa eta negatiboa edo hego poloa.

Zeinu berdineko poloak bata bestearengandik aldentzeko indarra egiten dute eta zeinu ezberdinekoak erakartzekoa.
iman0001.png
iman0002.png



Iman bat edo zati gehiagotan banatzen badugu, zati bakoitza iman berri batean bihurtzen da.

Iman batek bere inguruan, bere eraginak agertzen direneko espazio bat dauka.

Espazio honi eremu magnetikoa deritzo. Beheko marrazkian Ikus dezakezu burdin hautsa nola banatzen den paper baten gainean, aipatutako eremu magnetiko horren eragina.

iman0004.png

Lurra iman erraldoia da eta iman handi baten antzera jokatzen du eta bere polo magnetikoak polo geografikoetatik hurbil kokaturik daude.

Lurrak bere inguruan eremu magnetiko indartsu bat sortzen du eta eremu horren eraginez zuzentzen dira iparrorratzak, adibidez.

Imanen erabilpena

Imanak industria askotan erabiltzen dira. Adibidez burdina beste sustantzietatik bereizteko.

Etxeetan era asko erabiltzen dira imanak: telefonoan, musikako bozgorailu eta bafleetan, txirrinetan..., marrazkian ikus dezakezu txirrin bateko iman iragankorra.

txirrina000.jpg

Hegazkin eta itsasontzietan orientatzeko erabiltzen den iparrorratza era imanez egindakoa izaten da, noski.

Imana garabietan era erabiltzen dute. Garabi hauek txatarra. garraiatzeko eta burdina beste materialetatik banatzeko balio izaten dute.

Magnetismoaren bidez, bestalde, grabatzen dira eta baita entzun ere kasete eta bideo zintak.


Elektroimanak

Orain arte aipatu ditugun tresna asko egiteko ez dira iman naturalak erabiltzen, elektroimanak baizik.

Burdinazko barra bati korronte-eroalearen hari bat biribilkatzen badiogu, iman batean bihurtzen da.

Elektrizitatearekin funtzionatzen duen iman horri elektroimana deitzen zaio, eta iman iragankor bat da.

Elektroimanak, telefonoetan, txirrinetan, motorretan... aurki daitezke.

Makinak

Industrian, kalean, eskolan, etxean, baserrian... erabiltzen dira makinak.
Makina horiek gizonaren lana errazteko eta hobetzeko balio dute.

Edozein lan egiteko energia behar dute makinek. Batzuk, guraizeak eta gurdiak bezala. gizaki eta animalien energia muskularrari esker ibiltzen dira, baina gaur egun erabiltzen ditugun gehienek beste energia motak erabiltzen dituzte.

Makina asko energia elektrikoari esker mugitzen dira. Beste batzuk, gasolina eta ikatzetik lortzen dute behar duten bero-energia.

Makina askok energia mota batean bihurtzeko gaitasuna dute. Lokomotora zaharrek, adibidez, ikatzak emandako bero - energia, mugimendua edo energia mekaniko bihurtzen zuten.

Gizakiak asmatu zituen lehen makinak xumeak ziren. Makina horiekin, gure indarrez egitea ezinezkoa diren lanak egin daitezke eta makina sinple izena eman diegu.

makinak000.png

Makina sinpleak

Indar baten erabilera zuzentzeko, bideratzeko edo erregulatzeko erabiltzen diren tresna dira makina sinpleak. Honako hauek aipatuko ditugu: palanka, txirrika, tornua, torlojoa, ziria eta plano inklinatu edo arranpa.

Palanka
simple000.jpg

Makinarik zaharrenetarikoa eta gehien erabilia da palanka. Gauza astunak errazago altxatzeko balio da.Barra zurrun bat da. Mugitu nahi den gorputzaren azpian barra jarri eta euste-puntua deitzen zaionaren gainean sostengatuz erabiltzen da. Libre geratzen den aldean indarra (potentzia) egiten da, altxa nahi dugun gorputzaren erresistentzia gaindituz.

Euste-puntua, erresistentzia eta potentziaren arabera, palanka mota ezberdinak daude lehenengo jeneroko palanka, kasu honetan euste puntua erresistentzia eta potentziaren arteko dago (balantza, aliketak, guraizeak... ),

alikateakoo.png

bigarren jeneroko palanka, hemen erresistentzia erdian dago, euste puntua eta potentziaren artean.

palanka000.png
hirugarren jeneroko palanka, potentzia erdian dago, euste puntua eta erresistentziaren artean.

palanka0001.png

Txirrika
txirrika000.png

Buelta osoan kanala duen gurpila da txirrika edo polea. Bere inguruan pasatzen den soka batetik tiratuz, mugitu egiten da, Txirrikak pisuak modu erosoago batean altxatzen laguntzen digu, lan-koadernoan egindako esperientziak erakutsiko zizun bezala, indarra gorantz egin beharrean beherantz egiten baitugu.

Tornua

Ardatz baten inguruan biratzen duen zilindroz osatutako makina da. Bere muturretan eskutokiak ditu, eta hauei bira emanez soka bildu egiten da.

torno000.jpg

Tornuak azpian dituen pisuak bere mailara altxatzeko erabiltzen da.

Ziria
siria000.jpg
Gai solidoan sartuz, irekidura bat egiteko zurezko edo metalezko mutur zorrotza da ziria. Indarra mailuz edota, aizkoraren kasuan, kirtenaren bidez egiten zaio.

Arranpa

Arranpa bi maila ezberdin lotzeko erabiltzen den aldapatxoa da.
Arranpa maila ezberdinetan dauden bi muturrez eratuta dago, aldapatxo bat sortuz, alde batetik bestara joan ahal izateko.
arranpa000.jpg
Arranpa, makina sinpleen barruan dago. Objektuak arrastaka eramateko erabiltzen da.