ropa0046.gif information.png

mundukobola.png



Gure planetako edozein puntu, hiri, herri, errazago aurkitzeko, gizakiak lerroz banatu du mundua.
Lerro hauek horizontalki eta bertikalki banatzen dute mundua:

  • Horizontalki doazenak paraleloak bezala ezagutzen dira.




boto0012.gifPARALELOAK


Lurrak dituen irudizko uztail edo gerriko lerroak, gure planeta inguratzen dituenak.
Gradutan zenbatzen dira: 0º-tik 90º-era bitarte.
Handiena Ekuatorea da.
Paralelorik ezagunenak hauek dira: Kantzer tropikoa, kaprikornio tropikoa, zirkulu polar artikoa eta zirkulu polar antartikoa.
Fig_722.gif



boto0012.gifMERIDIANOAK

Meridianoak bi poloak zeharkatzen dituzten marrak dira. Gizakiak sortutako irudizko lerroak dira, ekuatorearekiko perpendikularrak. 0º-tik 180º-ra bitartean graduatzen dira. Greenwich meridianoa garrantzitsuena da abiapuntutzat hartzen delako.


boto0012.gifGREENWICH MERIDIANOA


Abiapuntutzat hartzen den meridianoa da. Greenwich hiritik pasatzen da. 0 meridianoa ere deitzen zaio eta longitudea neurtzeko balio du.



boto0012.gifEKUATOREA

Meridianoekiko perpendikularra den zirkunferentzia maximoa. Lurra bi hemisferiotan zatitzen du, hegoaldekoa eta iparraldekoa.
Ekuatoreari ere 0 paraleloa deitzen diote.
Abiapuntutzat erabiltzen da Ekuatorea.
Paralelorik garrantsitsuena eta luzeena da,40.075 Km neurtzen du Ekuatorea.
Ekuatorea, mundua bi hemisferioetan banatzen du, (iparraldea eta hegoaldea).
Normalean, Ekuatorea pasatzen den tokitik klima tropikala izaten da.

external image equator-45s.gif



boto0012.gifKOORDENATU GEOGRAFIKOAK

Kordenatu geografikoak, munduko edozein puntu kokatzeko balio dutute, horrela erraz kokatu ahal zara munduan, oni ezker garraioak mundutik galdu gabe mugitu ahal dira, hauek kokatzeko latitudea eta longitudea erabiltzen dira. Ekuatorea latitudearen abiapuntutzat hartzen da, baita ere ekuatoreari 0 paraleloa deritzo. Greenwhich meridianoa, longitudearen abiapuntutzat hartzen da eta 0 meridianoa deritzo.
Latitudea eta longitudea gradutan, minututan eta segundutan neurtzen dira.

Adibidez:Vianaren kordenatuak auek dira:
42º 30 minutu eta 56segundu iparraldera.
2º 22minutu eta 14 segundu mendebaldera.

Beste adibide batzuk hauek dira:
Ifel dorrea: 48º 51 minutu eta 29 segundu iparraldera.
2º 17 minutu eta 40 segundu ekialdera.

Askatasunaren estatua (New York):
40º 41 minutu eta 20 segundu iparraldera.
74º 2 minutu eta 40 segundu mendebaldera.

Informazio hau Google Earthetik ikusi ahal duzue.




boto0012.gifMUNDUKO POPULAZIOA ETA BILAKAERA

Populazioa edo biztanleria:Leku jakin bateko jende-kopuruari esaten zaio.Lehen baino jende gehiago dago munduan, eta XX. mendearen hasieran
1.600 milioi pertsona zeuden.Mendearen bukaeran, 6.000 milioitik gora.Hazkunde azkarra Europan eta Ipar Amerikan 1.800 urtean hasi zen Industria iraultzaren gatik.Aurreko mendean hazkunderik handiena Afrikakoa, Asiakoa, Erdialdeko Amerikakoa eta Hego Amerikako
lurralde pobretan gertatu da.

crecimiento-y-total.gif

boto0013.gifPOPULAZIOAREN BANAKETA

Munduko populazioa ez dago modu orekatuan banatuta, populazio gehiena Asiako kostaldean eta ibai garrantzitsuenetan dago.
Europa eta Ipar Amerikako kostaldean jende asko bizi da ere.
Basamortu eta lurburuetan jende gutxi bizi da.


boto0013.gifDENTSITATEA.

aaabiztanle03.png


Lurralde bakoitzeko biztanle kopuruaren eta azaleraren arteko erlazioari dentsitatea deritzo.

Hura kalkulatzeko biztanleria absolutua biztanleria horrek bizitzeko erabiltzen duen azaleragatik (kilometro koadrotan adierazirik) zatitu behar da.

Lurraren batez besteko dentsitatea 47,7 bizt/km2 da eta munduko biztanleria osoa lurraren azalerak dituen 130 km2-en artean zatitzetik ateratzen da.
Datu horren arabera leku batzuk besteekin aldera ditzakegu, biztanleriaren dentsitatea ez baita homogeneoa planeta osoan.


boto0013.gifBiztanleriaren dinamika

Jatorriko garaietatik, gizakien kopuruak handitzera jo du. Egoera normaletan, hazkuntza demografikoa oso geldoa izan ohi da, izan ere elikagaien eskuragarritasuna, osasun baldintza eta aurrerapen medikuen araberakoa da.
Garapen zientifikoak baldintza horiek hobe ditzake (eta hala egin du). Elikagaien produkzio handiago batek populazio handiago bat mantentzea baimentzen du. Aurkikuntza medikuek (eta batez ere bakunek) eta osasun egoera hobeek pertsonak luzaroago bizi daitezen egiten du.

boto0001.gifJaiotza eta heriotza-tasak

  • Jaiotza tasa: leku eta denbora zehatz batean, dagoen populazio totalaren eta bertan ematen diren jaiotzen arteko erlazioa da. Orokorrean milakotan adierazten da (‰).
  • Heriotza tasa: leku eta denbora zehatz batean, dagoen populazio totalaren eta bertan ematen dira heriotzen arteko erlazioa da. Orokorrean, ere, milakotan adierazten da (‰).
  • Populazioaren hazkuntza begetatiboa edo populazioaren hazkuntza naturala: jaiotza tasa eta heriotza tasen arteko ezberdintasuna da. Ehunekotan adierazten da (%). Orokorrean indize hau zenbaki positibo bat izaten da, nahiz eta gaur egun herrialde garatu batzuetan hazkuntza begetatiboak zenbaki negatiboak aurkezten dituen, honek dakarren populazioaren zahartze arriskuarekin.






boto0011.gifBIZI ITXAROPENAK

Munduan pobrezia eta horren ondoriozko hainbat heriotza eragiten duten arrazoien zerrenda:
-POBREZIA
-HONDAMENDI NATURALAK: TXUNAMIAK...
-LEHORTEAK
-UHOLDEAK
-GERRAK
-ELIKADURA TXARRA
-EDATEKO UR ESKASA
-GAIXOTASUNAK
-MALARIA AFRIKAN: 1.000. 000 PERTSONA HILTZEN DIRA
-TEPERATURA ALTUAK
-ITXEKTU UGARI
-NUTRIZIO ARAZOAK
-PARASITO UGARI


hilkortasun_tasa5.jpg



boto0011.gifHERRIALDE DESBERDINEN BIZTANLE-DENTSITATEA

HERRIALDEA
AZALERA (km2)
BIZTANLERIA
BIZTANLE-DENTSITATEA
Australia
7.682.639
19.913.144
2,5919666
Belgika
30.528
10.348.276
338,97654
Egipto
997.739
76.117.421
76,289912
India
3.165.596
1.065.070.600
336,45184
Japon
377.835
127.333.000
337,00689
Kanada
9.976.140
32.507.874
3,2583623
Nikaragua
129.494
5.232.216
40,405084
Norvegia
385.639
4.574.560
11,862285
Senegal
196.722
10.852.147
55,164887

HERRIALDEA
AZALERA (Km2)
BIZTANLERIA
BIZTANLE-DENTSITATEA
Lapurdi
856 Km2
219000
255,84
Nafarroa Behera
1322 Km2
28000
21,18
Zuberoa
814 Km2
15500
19,04
Nafarroa
10421 Km2
556000
53,35
Bizkaia
2237 Km2
1123000
502,01
Araba
3317 Km2
288000
86,82
Gipuzkoa
1980 Km2
673500
340,15
Euskal Herria
20947 Km2
2903000
138,58